Właśnie w taki świat, pełen bolesnych powrotów i trudnego układania życia na nowo, zabiera nas Gabriela Gargaś w powieści „To nie było na zawsze”. Historia splata losy Łucji i Janka – dwójki ludzi, których w dzieciństwie połączył koszmar wojennej zawieruchy, tragiczne straty i wspólne ocalenie z wojennej pożogi. Okrutny los rozdzielił ich jednak na długie lata. Kiedy niespodziewanie wpadają na siebie w Warszawie lat pięćdziesiątych, dawno pogrzebane emocje wybuchają z nową siłą. Okazuje się jednak, że czas nie stał w miejscu. Powrót do tego, co było, wymagałby przecież zburzenia przestrzeni, którą zdążyli już wokół siebie zbudować. Janek tkwi bowiem w skomplikowanym małżeństwie z Zuzanną. To kobieta magnetyczna, ale potwornie okaleczona przez życie, nad którą dodatkowo zaczyna ciążyć mroczna, niebezpieczna tajemnica.
Pod tą intrygującą warstwą fabularną pisarka ukryła gęstą sieć uniwersalnych motywów. To poruszająca historia walki serca z rozumem – opowieść o miłości, zdradzie oraz o trudnym wybaczeniu sobie i innym. Najważniejszym z nich staje się zderzenie moralnego obowiązku z prawem do własnego szczęścia. Gargaś nie daje nam prostego romansu, lecz stawia przed bolesnym pytaniem: czy dawne uczucie daje prawo do porzucenia odpowiedzialności za drugiego, skrzywdzonego człowieka? Relacja Janka z żoną to obraz tragedii opartej na paraliżującym poczuciu winy i przymusie opieki. To pułapka, z której wyjście wydaje się niemożliwe bez złamania moralnego kręgosłupa i zranienia kogoś, kto za wszelką cenę próbuje zatrzymać przy sobie małżonka.
To emocjonalne napięcie potęguje echo dawnego koszmaru z dzieciństwa postaci. Ono bezpowrotnie odebrało im poczucie bezpieczeństwa i teraz rzuca cień na każdą dorosłą decyzję. Wszystko to dzieje się w dusznych realiach powojennej stolicy. Obraz miasta – z jego trudami powszedniości – staje się surową scenerią dla walki o normalność. Motyw odbudowy zyskuje tu przede wszystkim wymiar symboliczny. Autorka skupia się na próbach posklejania zniszczonego wnętrza bohaterów, co okazuje się zadaniem znacznie trudniejszym niż podnoszenie z ruin materialnego świata.
Ogromną siłą tej opowieści są wielowymiarowe, do bólu autentyczne portrety psychologiczne. Autorka nie kreuje postaci czarno-białych. Zarówno pierwszoplanowe kreacje, rozdzierane wewnętrznymi sprzecznościami i poczuciem winy, jak i bohaterowie drugoplanowi noszą w sobie głębokie rysy. Każda z tych osób wydaje się ulepiona z żywych emocji, lęków i niespełnionych tęsknot. Gabriela Gargaś z ogromną empatią obnaża ludzkie słabości. Pokazuje przy tym, że pod pancerzem obojętności czy pozornej siły często kryje się po prostu przerażony człowiek, który próbuje przetrwać w świecie, gdzie stare zasady przestały obowiązywać, a nowych jeszcze nie napisano.
Wsiąkanie w tę historię to zasługa wyjątkowego kunsztu literackiego oraz samej konstrukcji książki. Gargaś posługuje się językiem niezwykle plastycznym, wręcz namacalnym, który z jednej strony bije surowością epoki, z drugiej zaś – zachwyca liryzmem. Pisarka buduje misterną strukturę poprzez dwutorowe prowadzenie akcji i przeplatanie wspomnień wojennych z powojenną, szarą rzeczywistością. Z tym stylem nierozerwalnie wiąże się tempo akcji. Powieściopisarka rezygnuje z taniej sensacji na rzecz powolnego, precyzyjnego budowania napięcia. Mimo tak poważnej, niespiesznej osi fabularnej, w książce nie brakuje nagłych zdarzeń, które całkowicie wymykają się spod kontroli i zaskakują nie tylko czytelnika, ale przede wszystkim samych bohaterów. Dbałość o detale i ten miarowy rytm sprawiają, że czytelnik nie tylko śledzi losy postaci, ale wręcz oddycha ciężkim powietrzem stalinowskiej Warszawy, w pełni współodczuwając ten dramat.
Książkę czyta się z głębokim, wręcz hipnotyzującym zaangażowaniem – to jedna z tych pozycji, od których po prostu nie można się oderwać. Najbardziej poruszający okazuje się wątek wojenny, ukazujący tragedię najmłodszych. Obraz dzieci, którym brutalnie odebrano niewinność, zmuszając je do natychmiastowego dorastania i bezwzględnej walki o przetrwanie, głęboko zapada w pamięć i trafia prosto w serce. Lektura staje się intymnym przeżyciem, któremu towarzyszy kalejdoskop skrajnych uczuć – od głębokiego wzruszenia, przez palącą ciekawość, aż po złość i dojmujące poczucie bezsilności wobec wyroków losu. Autorka nie pozwala na bezpieczny dystans, przez co zmusza nas do skonfrontowania się z własną definicją lojalności.
Najgłębsze refleksje dotyczą jednak przedziwnej natury czasu. Uświadamiamy sobie, że przeszłość nigdy nie jest naprawdę zamknięta. Nosimy ją w sobie jak niewidzialny tatuaż, który pod wpływem odpowiednich bodźców zaczyna palić żywym ogniem. Zostajemy z mądrością, że budowanie przyszłości nie polega na wymazaniu strat, ale na znalezieniu w sobie odwagi, by żyć z pęknięciami, których nie da się już zasklepić.
Głębokie przesłanie, jakie ta historia pozostawia czytelnikowi, to przede wszystkim afirmacja ludzkiej niezłomności. Przypomina ona, że choć nie mamy wpływu na wyroki historii ani na rany zadane nam w przeszłości, to zawsze zachowujemy wolność w wyborze tego, jak na nie odpowiemy. Prawdziwa głębia tej książki kryje się w ukazaniu cichego bohaterstwa prozy życia. Objawia się ono w zdolności do podnoszenia się z kolan, pielęgnowania w sobie resztek humanizmu i bezkompromisowej walce o zachowanie godności, nawet gdy cały świat wokół uległ bezwzględnej brutalizacji.
Po tę pozycję warto sięgnąć przede wszystkim dla jej niespotykanej dojrzałości. Autorka nie serwuje tanich wzruszeń, lecz zaprasza w podróż przez skomplikowane zakamarki psychiki. Stawia w ten sposób przed czytelnikiem lustro, w którym może on przejrzeć się ze swoimi własnymi dylematami. To powieść, która hipnotyzuje klimatem, zachwyca pięknym językiem i przede wszystkim – zamiast dawać proste odpowiedzi – zmusza do myślenia. Gwarantuje tym samym doznania, które zostaną w pamięci na lata.
„To nie było na zawsze” to ostateczny dowód na to, że najtrudniejszą rzeczą do podniesienia z wojennych zgliszcz nie są cegły, ale zdeptana ludzka godność i zdolność do kochania. Gabriela Gargaś napisała powieść wybitną, która bezlitośnie obnaża nasze słabości, by ostatecznie złożyć pokłon człowiekowi walczącemu o własne moralne ocalenie. Wracając więc do punktu wyjścia: choć niektóre rozdziały kończą się bezpowrotnie, to właśnie w szczelinach naszych pękniętych serc rodzi się najsilniejsza, bo budowana na prawdzie, nadzieja. Poturbowane dusze nauczą się żyć na nowo, a ta historia jest tego najlepszym dowodem.
[Materiał reklamowy].




